Người ta thường nói đầu cơ là mua hy vọng. Nhưng nếu hy vọng ấy không có chỗ đứng trong hiện thực pháp lý, liệu nó có còn là hy vọng? Năm 2017, tôi đầu tư 5 ETH vào Aragon – một nền tảng DAO tiên phong. Tôi bị cuốn hút bởi triết lý tự quản: một tổ chức không có ông chủ, nơi mọi quyết định đều do cộng đồng bỏ phiếu. Khi giá token tăng gấp 10 lần, tôi không bán. Tôi thảo luận hàng giờ trên Reddit về ý nghĩa của phi tập trung. Nhưng rồi tôi tham gia thiết kế cơ chế bỏ phiếu cho một DAO nhỏ, và nhanh chóng nhận ra một sự thật phũ phàng: hầu hết mọi người không quan tâm. Họ chỉ xuất hiện khi có airdrop. Họ biến mất khi cần đưa ra quyết định khó khăn. Đó là lần đầu tiên tôi cảm nhận được “hát cho người chết nghe”.
Bối cảnh của câu chuyện này không chỉ là một trải nghiệm cá nhân. Đó là bức tranh toàn cảnh của hàng nghìn DAO ra đời từ năm 2016 đến nay. Theo DeepDAO, tính đến giữa năm 2023, có hơn 12.000 DAO với tổng tài sản quản lý hơn 20 tỷ USD. Nhưng hơn 60% trong số đó có số lượng voter dưới 100 người, và tỷ lệ tham gia bỏ phiếu trung bình chỉ khoảng 5–10%. Có nghĩa là một nhóm siêu nhỏ có thể kiểm soát toàn bộ quỹ. Đó có phải là dân chủ? Hay chỉ là một hình thức oligarchy mới đội lốt smart contract? Từ góc nhìn của một DAO Governance Architect, tôi nhận thấy chúng ta đang đánh đồng “phi tập trung” với “công bằng”. Và sự đánh đồng này đang dẫn đến thất bại hệ thống.
Phần cốt lõi của vấn đề nằm ở ba điểm mù kỹ thuật và kinh tế học mà hầu như không ai nói đến. Thứ nhất, voter apathy (sự thờ ơ của cử tri) là một hiện tượng không thể tránh khỏi khi chi phí bỏ phiếu (thời gian, gas fee) vượt quá lợi ích cá nhân kỳ vọng. Trong lý thuyết trò chơi, đây là “vấn đề người đi nhờ xe”: mỗi cá nhân đều hy vọng người khác làm việc còn mình hưởng lợi. Kết quả là không ai hành động, và các quyết định quan trọng bị trì hoãn hoặc do một nhóm nhỏ có động lực cao (thường là team sáng lập) nắm quyền. Tôi đã chứng kiến điều này trong DAO quản lý quỹ đầu tư mạo hiểm: mỗi đề xuất đầu tư cần 1000 token quyền biểu quyết, nhưng chỉ có 3 người nắm giữ hơn 60% token – họ quyết định mọi thứ. Dân chủ biến thành chế độ đầu sỏ.
Thứ hai, whale dominance (sự thống trị của cá voi) là hệ quả tự nhiên của bất kỳ hệ thống bỏ phiếu dựa trên token. Một người nắm giữ 51% token có thể thông qua bất kỳ đề xuất nào, kể cả rút hết quỹ về ví riêng. Trong thế giới pháp lý truyền thống, điều này bị ngăn chặn bởi các cơ chế như kiểm toán, hội đồng quản trị độc lập. Trong DAO, smart contract là luật. Nhưng smart contract không thể phân biệt giữa “cá voi tốt” và “cá voi xấu”. Vụ tấn công vào bể thanh khoản của Yearn Finance năm 2021 là một ví dụ: kẻ tấn công mua số lượng lớn token YFI, tạo đề xuất chuyển tiền, và gần như thành công nếu không có sự can thiệp của team kỹ thuật ở phút cuối. Nguy cơ này luôn hiện hữu, và hầu hết DAO không có biện pháp phòng vệ nào ngoài “tin tưởng lẫn nhau”.
Thứ ba, và cũng là quan trọng nhất, vấn đề pháp lý chưa được giải quyết. Hầu hết DAO không có tư cách pháp nhân. Khi xảy ra tranh chấp, các thành viên DAO đối mặt với trách nhiệm cá nhân không giới hạn. Nếu một DAO bị kiện vì vi phạm hợp đồng hoặc phát hành token chưa đăng ký, mỗi người tham gia (kể cả bạn – người chỉ bỏ phiếu một lần) có thể bị tòa án Hoa Kỳ hoặc EU truy tố như một “công ty vô hình”. Năm 2022, một DAO có tên “BadgerDAO” từng bị hack mất 120 triệu USD. Các nạn nhân không thể kiện DAO vì không có tư cách pháp nhân, thay vào đó họ kiện từng thành viên cốt cán. Kết quả? Rất nhiều người phải trốn tránh hoặc đối mặt với phá sản. Điều này hoàn toàn trái ngược với tinh thần “phi tập trung an toàn” mà chúng ta từng ca ngợi.
Từ góc nhìn phản trực giác, tôi cho rằng DAO không cần phải hoàn hảo. Thành công của một DAO không đo bằng mức độ dân chủ, mà bằng khả năng đưa ra quyết định nhanh chóng và bền vững. Hãy nhìn vào MakerDAO: một trong những DAO thành công nhất, nhưng quyền lực thực tế tập trung trong tay đội ngũ phát triển cốt lõi và các nhà đầu tư lớn. Các đề xuất phức tạp thường do Foundation soạn thảo trước, sau đó đưa ra vote mang tính hình thức. Nhưng MakerDAO vẫn tồn tại và quản lý hơn 7 tỷ USD tài sản thế chấp. Tại sao? Bởi vì họ có một cơ cấu “dictatorship có kiểm soát” thông qua các module pháp lý và kinh tế: MCD (Multi-Collateral Dai) và các cơ chế ổn định phí. Họ không tự lừa dối mình về “dân chủ hoàn hảo”.
Tương tự, Uniswap DAO hiện nay đang thuê một đội ngũ pháp lý chuyên nghiệp để cố gắng đăng ký tư cách pháp nhân ở Quần đảo Cayman. Điều này cho thấy xu hướng: DAO đang dần từ bỏ ảo tưởng về một tổ chức hoàn toàn tự trị, quay sang chấp nhận các khuôn khổ pháp lý truyền thống để bảo vệ thành viên. Nhưng liệu điều đó có phản bội lại tinh thần phi tập trung? Tôi không nghĩ vậy. Tôi nghĩ đó là sự trưởng thành. Ban đầu, chúng ta mơ về một thế giới không biên giới, không luật lệ. Nhưng thực tế cho thấy, nếu không có luật lệ, kẻ mạnh sẽ nuốt chửng kẻ yếu. Phi tập trung không phải là vô chính phủ, mà là sự phân bổ quyền lực có sự giám sát.
Kết luận, sau 7 năm quan sát và tham gia vào lĩnh vực DAO, tôi tin rằng tương lai của quản trị phi tập trung không nằm ở “perfect democracy” trên blockchain, mà ở một mô hình kết hợp: Legitimized System with Clear Legal Boundaries. DAO cần được công nhận như một thực thể pháp lý (LLC, Foundation, v.v.), với các quy trình ra quyết định rõ ràng, có thể bị thách thức trước tòa. Đồng thời, chúng ta cần các công cụ kỹ thuật như bỏ phiếu theo lớp (quadratic voting), cơ chế chống tấn công (delay timelock), và bảo hiểm cho thành viên. Nếu không, chúng ta chỉ đang xây những lâu đài trên cát. Và khi thủy triều rút, những người lý tưởng như tôi sẽ lại đứng nhìn, tự hỏi: đã bao giờ chúng ta thực sự tin vào giấc mơ này? Hay tất cả chỉ là một bài hát cho người chết nghe?