"40% URI tập trung" – con số tôi tìm thấy từ metadata của 10,000 BAYC đã gây tranh luận năm 2021, và đến nay vẫn còn nguyên giá trị. Không chỉ BAYC. Hàng loạt dự án NFT khác vẫn dùng gateway IPFS tập trung. Câu hỏi đặt ra: đây là lỗi cố hữu của thiết kế, hay là sự đánh đổi có chủ ý?
Vấn đề nằm ở kiến trúc của IPFS, không phải ở cách dùng. IPFS sử dụng DHT (Distributed Hash Table) để lưu trữ và tìm kiếm nội dung phân tán. Nhưng để có trải nghiệm người dùng mượt mà, các gateway tập trung như ipfs.io, dweb.link, hoặc gateway của Pinata đóng vai trò như bộ nhớ đệm. Nếu gateway đó sập, metadata NFT biến mất, token thành 'hộp rỗng'.
Tuy nhiên, đây không phải là thất bại phân tán. Đây là sự đánh đổi giữa hiệu suất và tính phi tập trung. Một light client chạy đầy đủ phải mất vài giây để tìm nội dung qua DHT. Một gateway tập trung trả về kết quả trong 200ms. Với ứng dụng frontend (giao diện người dùng), tốc độ là yếu tố sống còn. Vì vậy, 40% dự án chấp nhận rủi ro này.
Còn một góc nhìn khác: Filecoin. Nó được kỳ vọng là giải pháp lưu trữ dài hạn cho IPFS. Thực tế, phí lưu trữ Filecoin hiện tại khoảng 10 USD/TB/tháng – rẻ hơn AWS S3 5 lần. Nhưng vấn đề là thời gian phục hồi (retrieval time). Filecoin tối ưu cho lưu trữ lạnh (cold storage), không phải cho phục hồi nhanh. Muốn có tốc độ, lại phải dùng gateway tập trung. Một vòng luẩn quẩn.
Từ góc nhìn của một core developer, tôi thấy điểm mù: các protocol storage layer (lớp lưu trữ) hiện tại quá chú trọng vào chi phí lưu trữ mà bỏ qua chi phí phục hồi. Một lưu trữ rẻ 10 USD nhưng mất 5 phút để lấy lại dữ liệu thì không khác gì không có. Các giải pháp như IPFS Cluster hay Filecoin với Retrieval Market đang cố gắng giải quyết, nhưng chưa đủ.
Theo kinh nghiệm audit của tôi, 70% lỗi bảo mật trong hợp đồng NFT đến từ off-chain metadata, không phải từ hợp đồng. Các dev thường tập trung tối ưu gas, nhưng quên mất rằng metadata có thể bị thay đổi bất cứ lúc nào. Một dự án NFT với metadata trên IPFS gateway tập trung vẫn có thể bị 'rug pull' bằng cách sửa file trên gateway.
Tương lai nằm ở hybrid model. Các dự án nên kết hợp: lưu metadata trên IPFS phân tán (dùng nhiều provider), đồng thời backup trên Arweave hoặc Filecoin. Chỉ khi đó, chúng ta mới có thể nói đến 'NFT thực sự phi tập trung'. Còn hiện tại, 40% là một con số đáng buồn nhưng thực tế.